Wat is de rol en de functie van de moskee?

Rol en functie van de moskee


Meer dan in de herkomstlanden is de moskee in Nederland niet alleen een plaats waar men aan zijn of haar religieuze verplichtingen kan voldoen en religieus onderwijs kan krijgen (gebed, vrijdagspreek, koranonderricht, Arabische les, lezingen over religieuze onderwerpen), maar ook een ontmoetingsplaats waar leden van de gemeenschap terecht kunnen voor advies op uiteenlopende gebieden. Er worden voorlichtingsbijeenkomsten over bijvoorbeeld gezondheid en gegeven, sportactiviteiten aangeboden. Soms is er ook een winkel of wordt er voor eenzame ouderen een maaltijd aangeboden. Daarnaast bestaan er regelmatig contacten tussen moskeeën en kerken en synagogen in het kader van een interreligieuze dialoog

Brede rol en functie
Er zijn rapporten vol geschreven over de maatschappelijke rol van moskeeën. Bijna iedere moskee ontwikkelt meerdere activiteiten die buiten de scoop van de traditionele religieuze functie vallen. Vaak zijn deze activiteiten ondergebracht bij een sociaal-culturele instelling die gelieerd is aan de moskee. Vanaf het eind van de jaren '80 werden dergelijke stichtingen door verschillende moskeeën opgericht. De activiteiten die moskeeen of hun sociaal-culturele instellingen organiseren, vallen onder te verdelen in:

  • sociaal-culturele activiteiten, waaronder bijvoorbeeld naailes, open dagen en Iftar-maaltijden met buurtbewoners;
  • educatieve activiteiten en voorlichting, zoals huiswerkbegeleiding, voorlichting over gezondheid en Nederlandse les;
  • individuele hulpverlening, waarbij gedacht kan worden aan een inloopspreekuur over sociale of opvoedkundige zaken (met doorverwijsfunctie), bezoek aan bejaardentehuizen, en geestelijke begeleiding van zieken;
  • charitatieve en humanitaire activiteiten, zoals kleding inzamelingsacties, en donaties aan de voedselbank;
  • sportieve en recreatieve activiteiten, waaronder een zaalvoetbaltoernooi en fietsen voor vrouwen;
  • interculturele en interreligieuze activiteiten, zoals rondleidingen door de moskee, deelname aan interreligieuze werkgroepen en dialoogbijeenkomsten;
  • beleid, zoals deelname aan een buurtplatform en overleg met de (deel)gemeente;
  • beheer waaronder administratie en veiligheid en tenslotte
  • projectontwikkeling, zoals actieve betrokkenheid bij de Brede School of een eettafel of woongroep voor ouderen.

Maatschappelijke rol moskeeën gewaardeerd?
In het in 2007 verschenen rapport ‘Moskeeën gewaardeerd’, dat Stichting Oikos in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken samenstelde, werden 16 moskeeën op hun maatschappelijk rendement onderzocht.  Dat rendement kreeg vorm door alle activiteiten die de moskeeën ontplooiden en de tijd die zowel vrijwilligers als betaalde krachten daarin investeerden, te inventariseren en vervolgens door te berekenen. Hoeveel geld besparen vrijwilligers in moskeeën de overheid door werk te verrichten dat anders gedaan zou worden door professionals die direct of indirect door de overheid betaald worden?  De onderzoekers komen dan - vertaald naar de naar schatting 475 moskeeën in Nederland - uit op een besparing voor de Nederlandse overheid van € 150 miljoen op jaarbasis.

De meerwaarde van het onderzoek is dat de maatschappelijke rol en functie van moskeeën zowel in de veelzijdigheid aan verrichtte activiteiten als in het financiële rendement voor het voetlicht wordt gebracht. Aan de uitkomsten van het onderzoek kleven bovendien een heleboel relevante discussiepunten, die voor de daadwerkelijke waardering van de maatschappelijk rol van moskeeën in Nederland uitermate relevant zijn. 

Er worden al jaren discussies gevoerd over de kwaliteit van de door de moskee geleverde diensten, de problematische verhouding met (professionele) algemene instellingen, de wenselijkheid van islamitisch welzijnswerk en de waardering van de vaak vrijwillige inspanningen uit de directe omgeving en de bredere samenleving. Ook binnen ‘de gemeenschappen’ zelf is er discussie over hoe groot de maatschappelijke rol van de moskee moet zijn en over de vraag of de religieuze kerntaak niet lijdt onder de toenemende aandacht bij bestuurders en vrijwilligers voor de hulp- en dienstverleningstaak in de moskee als 'multifunctioneel ontmoetingscentrum'.

Uit meer dan 20 jaar eigen ervaring in het werken met tientallen moskeeën en hun koepels, concluderen wij dat op geen van die vragen en discussiepunten een eenduidig antwoord te geven is. Dat heeft vooral te maken met de grote diversiteit in het Nederlandse moskeelandschap en in mindere mate met wisselend gemeentelijk beleid ten aanzien van moskeeën en de institutionalisering van de islam. Dat beeld wordt onder meer bevestigd door Boender, Amer en De Koning.

Om met een open deur te beginnen: de ene moskee is de andere niet. Die diversiteit wordt onder meer bepaald door factoren als: (multi)nationaliteit/etniciteit, denominatie/rechtsschool/stroming, capaciteiten van het bestuur en de imam, omvang, bereik, stad/platteland, samenstelling van de achterban, rol van vrouwen en latere generaties, financiering/banden met landen van herkomst, aantal en kwaliteit van kader/vrijwilligers en de mate waarin zij een maatschappelijke functie kunnen en/of willen oppakken.

Algemeen gesteld zal van een door eerste generatie moslims geleid klein gebedshuis in de polder, waar de imam doorgaans alleen voorgaat en de gutba (vrijdagpreek) verzorgt een andere functie zal vervullen dan een multifunctioneel ingerichte moskee in de grote stad met goedbezochte lezingen, een winkel en een kapper, activiteiten voor jong, oud, man en vrouw, aandacht voor interculturele en interreligieuze dialoog en met een bestuur dat zelf actief betrokken is bij de lokale samenleving en politiek. De meeste moskeeën in Nederland zitten daar overigens ergens tussenin.    

Sturen op behoeftes
Idealiter speelt een moskee optimaal in op de behoeftes van de directe omgeving (natuurlijke achterban) en die van de bredere sociale structuren (buurt/gemeente). Zolang de uiteenlopende behoeftes van verschillende belanghebbenden elkaar niet overlappen en vooral niet bijten, is er weinig aan de hand. De praktijk is echter anders.

Voor menig moskeebestuur is het al geen sinecure om de neuzen binnen de actieve achterban dezelfde kant op te krijgen. Zo willen vrouwen en latere generaties zowel qua inhoud als werkmethode vaak op een andere manier vorm geven aan hun betrokkenheid dan oudgedienden. En waar de ene bestuurder pleit voor een actieve rol van de moskee bij het voorkomen van radicalisering onder moslimjongeren, vindt de andere een rondleiding door het gebedshuis voor een groep scholieren al een brug te ver.

Ook in de relatie met de buurt(organisaties) of de politiek liggen irritaties en uiteenlopende verwachtingspatronen op de loer. Vaak hebben die te maken met het gebrek aan (gevoelde) erkenning van en waardering voor het werk dat vanuit de moskee op maatschappelijk terrein wordt verricht. De ‘schoenmaker blijf bij je leest houding’ van veel algemene instellingen maakt van moskeeorganisaties vaak niet meer dan leveranciers van deelnemers aan de activiteiten van deze instellingen, die voor alle doelgroepen toegankelijk (zouden) moeten zijn. Door een onterechte competitieve houding sneuvelen daardoor geregeld initiatieven, die met gebruikmaking van de sterke punten van de moskeeen meer effect hadden kunnen sorteren. Soms mislukken samenwerkingsverbanden ook door een gebrek aan (wederzijds) begrip.

Met de overheid gaan moskeeorganisaties soms samenwerkingsverbanden aan op het gebied van emancipatie, participatie (inburgering), integratie (sociaaleconomisch en sociaal-cultureel) en discriminatie. Zolang gemeenschappelijke belangen hierin leidraad zijn, werkt dat prima. Die samenwerking krijgt overigens steeds vaker vorm via de eerder genoemde sociaal-culturele stichtingen die de sociaal-maatschappelijke activiteiten voor de doelgroep opzetten en uitvoeren. De aanwezigheid van deze stichtingen biedt lokale overheden onder voorwaarden de mogelijkheid om indirect samen te werken met moskeeen zonder dat de scheiding van kerk en staat in het geding komt. 

Er ontstaan vaak spanningen wanneer vanuit de politiek, al dan niet met het subsidiëringsbeleid als drukmiddel, de waardering van het maatschappelijk werk van moskee(organisaties) in de beleving van de moskeeën te veel gestuurd gaat worden in de richting van de agenda van de lokale politiek. Dat kan tot gevolg hebben dat een moskeebestuur activiteiten of discussies organiseren die bij de achterban niet leven of wrevel opwekken.  Die aanpak kan dan uiteindelijk averechts uitpakken en bestuurders van de achterban vervreemden.

Interressante vraag is hoe de nieuwe generatie bestuurders (die er automatisch zal komen) en bezoekers aan zullen kijken tegen de maatschappelijke rol van de moskee. Polderislam gaat ze dat  vragen. Wordt vervolgd! 


Selectie publicaties over de maatschappelijke rol van de moskee
- K. Canatan, C.H. Oudijk en A. Ljamai, De maatschappelijke rol van de Rotterdamse moskeeën. Centrum voor Onderzoek en Statistiek, gemeente Rotterdam juni 2003
- Kadir Canatan, Miro Popovic en René Edinga, Maatschappelijk actief in moskeeverband. Een verkennend onderzoek naar de maatschappelijke activiteiten van en het vrijwilligerswerk binnen moskeeorganisaties en het gemeentelijk beleid ten aanzien van moskeeorganisaties. IHSAN, ’s Hertogenbosch april 2005
- Civiq brochure, Een klop op de deur. Moskeeën en vrijwillige inzet. Civiq, Utrecht 2005
- Maaike Dautzenberg en Marco van Westerlaak, Kerken en Moskeeën onder de Wmo. Een verkennend onderzoek naar kansen en bedreigingen. DSP-groep, Amsterdam februari 2007
- Danielle Driessen en Marieke van der Werf (Nieuwe Maan Communicatie Adviesgroep), Abdelilah Boulal (ICP Advies), Laat het van twee kanten komen. Eindrapportage van een verkenning (quick scan) van de maatschappelijke rol van moskeeën in Amsterdam. Amsterdam maart 2004
- Jaap van der Sar, Roos Lombo–Visser en Welmoet Boender, Moskeeën gewaardeerd. Een onderzoek naar het maatschappelijk rendement van moskeeën in Nederland, Oikos, januari 2009.

 

Zie ook:

 


Op dit gedeelte van de site een overzicht van de wijze waarop moslims zich in Nederland georganiseerd hebben. Kijk voor de overzichtspagina hier.

De achtergrondartikelen op deze site zijn geschreven door Roemer van Oordt en Ewoud Butter. De informatie op deze site is 'work-in-progress' en wordt geregeld aangevuld en indien nodig gecorrigeerd. Heeft u opmerkingen of aanvullingen, mail deze dan naar info@polderislam.nl
Laatste wijziging van deze pagina: 7 september 2015

Delen: